абай
Абай - өз дәуірінің әр алуан жағын суреттеген реалист ақын.
Ол дәуірінің
жаман жағын да, жақсы жағын да өз шығармаларында айқын суреттеп, өз дәуіріне тән,
сол жағдайға лайық, әлеуметтік, таптық ірі, келелі мәселелермен қатар, кейбір
елеусіз нәрселерге дейін көре білді. Сөйтіп ол өз заманының айқын айнасы болды.
Абай өмірге
құлашын кең жайып, әлеумет тұрмысының әр саласына үңіле қарап, көп мәселелерді өлеңнің
тақырыбы, айтайын деген ой-пікірінің өзегі етті. Толып жатқан тақырыпты жыр қылды.
Мәселенің қайсысын алсақ та, Абайдың бүгілгенді жазып, бүркенгеннің бетін ашқандығын
көреміз.
Ақын, ең
алдымен, өз дәуіріндегі және өзінен бұрынғы мәдениетсіздікті, жалқаулықты, ру
тартысын, пәлеқорлық сықылды оңбағандықтарды көрді. Қазақ халқының дамуы үшін,
оның басқа елдердің қатарына жетуі үшін бұл әрекеттердің бәрі де тұсау болатын,
бөгет болатын қылықтар деп ұғып, бұларға барынша қарсы шықты. Оларға қаламы арқылы
күрес ашты. Оларды қатты шенеп, мысқылға айналдырды. Ол әділетсіздік, мәдениетсіздік
атаулының бәрімен де жалғыз жауласты.
«Ойланып, ойға кеттім жүз жылғы өткен,
Тон қабаттап кигенім шидем-шекпен.
Жейде, дамбал ақсаңнан, жарғақ шалбар,
Жырым балақ матамен әдіптеткен..», -
деп, өткен өмірдің мәдениетсіздігін мысқыл-келекеге
айналдырды.
Бұл қалыпта
қала беруге енді болмайды, мәдениетке қарай аяқ басу керек деген қорытынды шығарды.
Абай:
Сабырсыз, арсыз, еріншек,
Көрсеқызар жалмауыз,
Сорлы қазақ сол үшін,
Алтыбақан алауыз.
Өзін-өзі күндейді,
Жақынын жалған мінейді!.. -
деп, ел бойындағы, әсіресе үстем тап адамдарындағы ұсақ, пәлеқор
мінездерді әшкереледі.
Бір-ақ ырғып шығам деп,
Бір-ақ секіріп түсем деп,
Мертігеді, жатады,
Ұрлықпен мал табам деп,
Ерегессе ауыл шабам деп,
Сөйтіп құдай атады.
Күншілдік,
шамасын білмес мақтаншақтық, өтірік өсек, кербездік, жалқаулық сол кездегі
ауылдың басты әдеттерінің бірі болған. Әсіресе ұлыққа арқа сүйеген пәлеқор пысықтардың
сұрқиялығы шектен асады. Сондықтан Абай:
Қызмет қылып мал таппай,
Ғылым оқып ой таппай,
Құр үйінде жатады
Ел қыдырып ас ішіп,
Еркек арын сатады.
Бала-шаға, ұрғашы,
Үйде жүдеп қатады.
Еңбегі жоқ еркесіп,
Бір шолақпен серкесіп,
Пысық деген ат шықты.
Бір сөз үшін жау болып,
Бір күн үшін дос болып,
Жүз құбылған салт шықты.
«Пысық кім?» деп сұрасаң,
Қалаға шапса дем алмай,
Өтірік арыз көп берсе,
Көргендерден ұялмай.
Сыбырдан басқа сыры жоқ,
Шаруаға қыры жоқ.
Өтірік пен өсекке,
Ағып тұрса бейне су,
Ат-шапаннан кем көрмес,
Біреу атын қойса «қу»... -
деп, елді үйітіп жеген, бүлдіргіш пысықтарды, алауыздықты еңбексіздерді,
жалақорларды жеріне жеткізе сынады. Мұның өзі кезінде өткір сықақ (сатира) еді.
Абайдың басқа
өлеңдерін былай қойғанда, осы өлеңінің өзі-ақ жалқаулықты, қорқақтықты, мәдениетке
ұмтылмаушылықты, алауыздықты, өтірік-өсекке жаны құмар пәлеқорлықты жексұрын
етіп көрсетеді. Мұндай ел бұзарлардан аулақ болу керек деп, ол «ызалы сөз, өткір
тілін» соларға қарсы жұмсайды.
Бұл сықылды
жағымсыз-жұғымсыз әрекеттер сол кезде бар ма еді? Шындық па еді? Әрине бар еді.
Ел мүддесі емес, өз мүддесін ойлаған талай қу, талай сұмдар қазақ арасында ол
кезде аз болған жоқ.
Ру араздығын
қоздырып, не біреуді-біреуге айдап салып, арасына сөз айтып, пайда тауып,
араздықты өзінің қос қалтасындай пайдаланған ұлықтар, «домалақ арызбен» біреудің
тағдырын саудаға салатын пәлеқорлар Абай кезінде тіпті көбейеді.
Абай
солардың бәріне қарсы болды. Ел бірлігін аңсады. «Бір жерден сөз, бір жеңнен қол
шығарып», елдің түгел мәдениетке жұмылуын тіледі, өтірік-өсек, пәлеқорлықтан
аулақ болуды, мәдениетті елдердің қатарына жетуді, ауызбірлігі күшті азат ел
болуды арман етті.
Ақын өзінің
әлеумет өміріне арналған «Сегіз аяқ» атты өлеңінде жоғарғы әңгімелерді сөз қылады.
Қазақ өмірімен байланысты мәселелердің әрқайсысына ерекше тоқталып, аталық сөздер айтады.
«Сегіз аяқ»
- Абайдың өз кезіне көзқарасының қорытындысы тәрізді өлең. Ақын бір жерінде:
Басынди ми жоқ,
Өзінде ой жоқ
Күлкішіл, кердең наданның.
Көп айтса көнді,
Жұрт айтса болды,
Әдеті надан адамның.
Бойда қайрат, ойда көз,
Болмаған соң, айтпа сөз! -
десе, екінші жерінде:
Ұятсыз, арсыз салтынан,
Қалғып кетер артынан...
Тасыса өсек,
Ысқыртса кесек,
Құмардан әбден шыққан.
Күпілдек мақтан,
Табытын қаққан,
Аңдығаны, баққаны... -
деп надандықты, жігерсіздікті, сөзінде тұрмайтын алдампаз
адамдарды, ұятсыз, арсыз, өсек, өтірік, мақтан тәрізді елді аздыратын мінез-құлықты,
тағы осы секілді жаман әдеттердің бетін ашады. Өз кезінде өмір шындығының күңгірт
жақтарын әйгілеп, жұртшылықты олардан сақтандырмақ болады.
Ақын
талаудың, ұрлық-зомбылықтың, алтыбақандықтың қара халыққа зиян екенін айтады:
Малыңды жауға,
Басыңды дауға,
Қор қылма, қорға, татулас.
Өтірік, ұрлық,
Өкімет зорлық
Құрысын, көзің ашылмас.
Ұятың, арың оянсын,
Бұл сөзімді ойлансын! -
дейді.
Ақын бұл өлеңінде
өмір шындығының тек бетін ашып қана қоймай, алға қойған мақсатты орындау үшін
не керек екендігін де ашық көрсетіп береді. Бұл өз елінің малын жаудан, басын
даудан қорғап, бір жерден сөз, бір жеңнен қол шығарып, алға апарамын деген адамгершілік
еді. Абай даналығының бірі - сол дәуірде өз ортасында озат шығып, халықты мәдениеттендіру
мәселелерін жыр етуінде еді.
Еңбек, ғылым,
адамгершілік жер жүзіндегі ұлы, данышпан адамдарының бәрінің де көңіл бөлген мәселелері
болды. Міне, бұл мәселелер жөнінде Абай да қазақ даласынан шығып, осыларға үн қосып,
ұран тастады.
Еңбек
туралы Абай көп жазды. Жастардың адам болуы үшін ең алдымен еңбек етуі керек. Ғылымға
қолы жету де, әлеумет өміріне пайдалы жұмыс істеу де - бәрі де еңбекпен
байланысты деген қорытынды шығарды.
«Сегіз аяқтың»
бір жерінде:
Болмашы кекшіл,
Болсайшы көпшіл,
Жан аямай кәсіп қыл!
Орынсыз ыржың,
Болымсыз қылжың,
Бола ма дәулет, нәсіп бұл?
Еңбек етсең ерінбей,
Тояды қарның тіленбей, -
деп, адамның адамшылығы өз басын емес, көпті сүйген адал жүрегінде,
еңбек етуде десе, екінші бір жерінде:
Ғылымды іздеп,
Дүниені көздеп,
Екі жаққа үңілдім... -
деп жұртты өнер, ғылымға шақырады. Сөйтіп надандыққа қарсы -
ғылымды, алауыздыққа қарсы - бірлікті, жалқаулыққа қарсы - еңбекті, пәлеқорлыққа,
жауыздыққа қарсы - адамгершілікті қояды да, алдыңғылары - елді аздыратын қылық,
соңғылары халықтың көсегесін көгертетін игілікті іс деген қорытынды шығарады.
Абай
кезінде әлгі айтылған әртүрлі кертартпалық әрекеттер мейлінше өрістеп, «дағдыға»
айналған болатын. Өтірік, өсек, «домалақ арыздар» Абайдың өз сыртынан да талай
жауған болатын. Сондықтан оған қарсы күрес оңайлықпен қолға түсе қоятын іс емес
еді. Ақын оны жақсы білді. Әйтсе де өз халқының ауыр халін көре тұра, қиыншылықтан
қорықпай, тәуекелге бел буды.
Абай жолының
ұзақтығын да, көздеген мақсатын орындап шығуға өз өмірінің аздық ететіндігін де
ұғып, басынан базары өтпей, қолынан іс келетін жастық шағын өз халқының бір
керегіне жаратып қалуға тырысты. Жауыздықтың бетін ашып, жақсылыққа жөн сілтеді.
Толып жатқан кертартпа қара күштерге қарсы шығып, күрес ашты. Айналасын оятып, өзінің
жолына түсірмекші болды. Бірақ ол кездегі ел тізгінін ұстаушылар ескі әдетіне қарысып,
игілікке қарай аяғын баспады. Абайдың:
Жартасқа бардым,
Күнде айқай салдым,
Одан да шықты жаңғырық.
Есітіп үнін,
Білсем деп жөнін,
Көп іздедім қаңғырып.
Баяғы жартас, бір жартас,
Қаңқ етер, түкті байқамас, -
дейтіні, міне, осындай жағдаймен байланысты шыққан жалғыздықтың
ащы үні болатын.
Айналасының
оны ұқпауы, ұғу былай тұрсын, оған бөгет болып, оңға деген ісін теріске
айналдыруы, алға ұмтылған адымын етегінен басып кері жіберуі, міне, осының
барлығы қазақ елін ілгері дамытуға қиын асу болушылығы жұрт тағдырын қолына
алып, алдына зор мақсат қойған, ел түземекші болған ақынға аз соққы, жеңіл қайғы
болған жоқ.
Өйткені қазақ
халқының мәдениетке ұмытылуына көмектеседі деп Абайдың көз тіккендерінің бәрі
де «баяғы қулық, бір алдау, қысылған жерде жан жалдаудан» шыға алмады. Ақынға көмек
берудің орнына, жаулық ойлады. Міне, сондықтан да Абай:
Атадан алтау,
Анадан төртеу,
Жалғыздық көрер жерім жоқ.
Ағайын бек көп
Айтамын ептеп,
Сөзімді ұғар елім жоқ.
Моласындай бақсының,
Жалғыз қалдым, тап шыным! -
деп, өзінің жалғыздығын білдіреді.
Бірақ
Абайдың бұл сөзіне қарап, мүлде жалғыз қалған екен, оның сөзін ел ұқпаған екен
деп түсіну - қате. Абайдың бұл айтқандары - түгелдей ел басқарушыларға, үстем
тап адамдарына арналған сөз, жалпы көпшілік оны жақсы ұқты. Оның асыл сөздерін
ауызды-ауызға таратып, ұдайы жадында сақтады, көзінің қарашығындай қадірледі.
Оны жоғалтпай алып келіп, оның шын мұрагері совет жастарына табыс етті. Демек
Абайдың сөзін ел ұқты да, бағалай да білді.
Абай жалғыз
қалдым дей тұрса да, өмірден безіп, сарыуайымға салынбайды. Оның шығармаларын
зерттей келгенде, жақсылықты болашақтан күткен, келешектің бір жақсаруына нық
сенген ақын екендігін көреміз.
Сөйтіп
Абайдың «Сегіз аяғы» - өз кезіндегі өмір шындығын да, одан қалай шығудың жолын
да, ел тілегінен туған өз басындағы күйініш, сүйінішін де кеңінен толғап, дұрыс
көрсетіп берген өлеңінің бірі. Мұның бір жағы - сын, сықақ болса, екінші жағы -
өсиет, ғибрат беру еді.
Абай
реализмінің күштілігі тек бұл ғана емес, оның негізі - қазақ ішіндегі тап қайшылығын
көре білуінде. Сол дәуірдің өзінде, байлар кедейлерді езіп отырғандығын,
кедейдің ауыр тұрмыста өмір сүретіндігін бұлжытпай өз қалпында суреттеп, оған
аяныш сезіммен назар аударады.
Абай жай
суретші аңғармаған сәл нәрселерді де көре алады. Сондықтан да оның өлеңдері
шындық бейнесі болып отырады. Абайдың күзді күнгі кедей өмірін суреттей отырып,
олардың іс-әрекет, тұрмыстарының әр түрлерін көрсетуі - біреу де болса бірегей,
бір болса да көпке татырлық. Үстірт қараған адамдарға «иін илеу, шекпен тоқу»,
балалардың ойындарын суреттеу сияқты мәселелер «сәл» ғана мәселе тәрізді болып
көріне тұрса да, шынында бұл сияқты жайттарды көре білуі Абайдың үлкен
реалистік ақын екендігін дәлелдейді.
Өз заманының
суретші ақыны Абай сол кездегі теңсіздік мәселесін тек қана шолып өтіп, оған қалай
болса, солай қарап қоймайды. Кедейлердің ауыр халі ақынның қабырғасын қайыстырады.
Ол кедейді өзі аяп қана қоймайды, өзіндей болып басқалардың да аяуын талап
етеді. Езілушілердің тұрмысын жеңілдетуге жол іздейді. Жұртқа адамгершілікті ұсынады.
Абай шығармасындағы адамгершілік арманының негізі де осы қазақ ішіндегі теңсіздікті
көре білуінде жатыр.
Қазақ
ауылындағы теңсіздікті шын көрсете білген өлеңі - «Күз», «Қараша, желтоқсан мен
сол бір-екі ай» деген өлеңі. Абай бұл өлеңінде тек барды айтқан ұлы суретші ғана
болып қоймай, сол өмірдегі ауыр тұрмыс, теңсіздікті көре де, ұға да біледі,
одан қорытынды да шығарады.
Бұл екі өлеңінде
екі тұрмысты - байдың тұрмысы мен кедейдің тұрмысын бір-біріне қарама-қарсы қойды.
Октябрь, ноябрь айларының қара суығындағы кедейлердің ауыр тұрмысын:
Кедейдің өзі жүрер малын бағып,
Отыруға отын жоқ, үзбей жағып.
Тоңған үйін жылытып, иін илеп,
Шекпен тоқыр қатыны бүрсең қағып... -
деп суреттейді.
Азынаған қара
суықта «кемпір-шалы» болса, ол оның үстіне қиындықты жамай түседі деп жаны
ашиды.
Теңсіздік,
азап шегу тек қана үлкендердің емес, кедейдің балаларының да басында барлығын ақын
дұрыс көрсете алды:
Қар жауса да тоңбайды бай баласы,
Үй жылы, киіз тұтқан айналасы.
Бай ұлына жалшы ұлы жалынышты,
Ағып жүріп ойнатар көздің жасы... -
дейді.
Абайдың шын
мәнінде реалистігі, өзі сол үстемдік етуші таптың жуан ортасынан шыға тұрса да,
олардың жалпы қара халыққа жасап отырған зорлық-зомбылығын, аяусыз қанауын көре
біліп және оны тайынбай әшкерелеу, «типтік жағдайға тән типтік образдар»
жасауымен қатар, жай суретшілер аңғара бермейтін, әлеумет өмірінің көлеңке жақтарындағы
кейбір құбылысты да көре біліп, олардан әлеуметтік мәні бар үлкен қорытынды шығаруында.
Жоғарғы үзінді келтірген өлеңнің екінші бір жерінде:
Жалшы үйіне жаны ашып, ас бермес бай,
Артық қайыр, артықша қызметке орай.
Байда мейір, жалшыда бейіл де жоқ,
Адастырған екеуін құдайым-ай! -
деп, байлардың кедейді күнбе-күн езіп отырғандығын, олардың
араларындағы экономикалық теңсіздікті және бұл екеуінің өмір бойы аңдысумен
келе жатқан, бір-біріне тілектері қайшы екі тап екендігін ашық айтты. Кедейдің
ауыр халін көріп, ақынның оларға жаны ашиды. Кедейдің сол ауыр халін қалай жеңілдетудің
өзінше жолын іздеді. Сонда оның тапқан жолы - әділдік болды. Байлардың кедейге
деген мейірімсіздігін ашық суреттеп, оларды дұрыстыққа, әділдікке үндеді. Соған
орай кедейдің де байларға дұрыс қызмет етуі керек деп білді. Бірақ ақынның бұл
пікірі - тап қайшылықтарының қандай жолдармен шешілетіндігін ұға алмаушылықтан
туған қате пікір болатын. Бұл тап қайшылықтары
тек қана таптық күреспен шешілетіндігін түсіну дәрежесіне көтеріле алмағандығын
көрсететін жайттың бірі деуге болады.
Қандай өмір
құбылысына баға берсек те, біз ешқашан да мезгіл мен жағдайды ұмытпаймыз. Сондықтан
Абайдың өмір сүрген мезгілі мен жағдайын еске алсақ, оған революциялық көзқараста
неге болмадың деп кінә тағу - орынсыз. Тарихқа көз салсақ, езушілерде әділдікке
үндеп, олардың санасын оятып, адамгершілігін арттыру арқылы әлеуметтік теңсіздікті
жоймақ болған француздың ұлы ағартушыларының іс-әрекеттері оқушылар жұртшылығына
мәлім.